Ruch Open Access
Ruch Open Access
Ruch Open Access
Otwarty dostęp (ang. Open Access) to powszechny dostęp do publikacji naukowych, materiałów edukacyjnych, danych badawczych oraz wyników badań finansowanych ze środków publicznych - bez opłat, logowania czy innych ograniczeń prawnych i technicznych, także bez konieczności instalowania dodatkowego, płatnego oprogramowania.
Zalety otwartego dostępu
- Zapewnia bezpłatny i nieograniczony dostęp do treści naukowych, zwiększając ich zasięg i widoczność.
- Umożliwia korzystanie z wyników badań instytucjom i osobom z ograniczonymi zasobami, zwłaszcza w krajach rozwijających się.
- Przyspiesza wymianę informacji między badaczami, wspierając innowacje i rozwój nauki.
- Gwarantuje dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych dla całego społeczeństwa.
- Wspiera edukację i popularyzację nauki, umożliwiając swobodne wykorzystanie publikacji także poza środowiskiem akademickim.
- Ułatwia ocenę i weryfikację badań, co sprzyja ich rzetelności i jakości.
Rodzaje otwartego dostępu
Otwarty dostęp do publikacji naukowych może być realizowany w różnych modelach, charakteryzujących się odmiennym sposobem udostępniania materiałów, źródłami finansowania oraz zasadami korzystania. Wyróżnia się kilka modeli otwartego dostępu, z których dwa najpopularniejsze to złoty i zielony.
| ZŁOTY (ang. Gold Open Access) |
ZIELONY (ang. Green Open Access) |
|
|---|---|---|
| Wersja udostępniana | ostateczna wersja wydawnicza | w zależności od polityki wydawcy: preprint, postprint lub ostateczna wersja wydawnicza |
| Miejsce publikacji | na stronie wydawcy | w zależności od polityki wydawcy: repozytorium oraz inne platformy internetowe |
| Koszty publikacji | Article Processing Charges (APC) pokrywane przez autora, instytucję lub grantodawcę | brak kosztów publikacji |
| Dostęp do treści | natychmiastowy, nieograniczony dla wszystkich | zależny od polityki wydawcy: opóźniony (embargo 6–12 miesięcy) lub natychmiastowy po samoarchiwizacji preprintu lub postprintu |
Politykę wydawniczą można sprawdzić na stronie wydawców lub za pomocą narzędzia Jisc's Open Policy Finder (dawniej SHERPA/RoMEO), które gromadzi informacje o prawach autora do udostępniania publikacji oraz warunkach procesu publikacyjnego, m.in. okresie embarga.
Wskazówki
Jeśli chcesz, aby Twoja publikacja była dostępna w modelu otwartym (Open Access):
- publikuj w recenzowanych czasopismach otwartych lub hybrydowych, np. w tytułach znajdujących się na liście Directory of Open Access Journals;
- udostępnij kopię swojej pracy (ewentualnie preprint lub postprint w zależności od polityki wydawcy) w Bazie Wiedzy PW – zob. zakładkę Przekaż swoją pracę do BW PW;
- skorzystaj z krajowych, konsorcyjnych lub uczelnianych programów finansowania opisanych w zakładce Open Access - finansowanie.
Polecane linki
Platformy otwartej nauki i ruchu open access
- Center for Open Science - organizacja non-profit mająca na celu zwiększanie otwartości, integralności i powtarzalności badań naukowych.
- CEON Otwarta Nauka - portal zajmujący się gromadzeniem podstawowych kwestii związanych z otwartą nauką, w tym informacji o praktykach, narzędziach i wydarzeniach.
- Directory of Open Access Journals (DOAJ) - baza danych indeksująca recenzowane czasopisma naukowe otwartego dostępu.
- Jisc's Open Policy Finder (dawniej SHERPA/RoMEO) - serwis gromadzący informacje o politykach wydawców w zakresie prawa autorskiego, w tym zasad dotyczących samoarchiwizacji.
- OpenAIRE - organizacja non-profit prowadząca działania edukacyjne i szkoleniowe skierowane do naukowców, propaguje politykę otwartości oraz współpracuje z repozytoriami i wydawcami.
- Platforma Otwartej Nauki - platforma działająca na rzecz zwiększenia dostępności, i widoczności dorobku polskich naukowców.
Narzędzia wspomagające otwartą naukę
- Journal Checker Tool - narzędzie pozwalające na testowanie zgodności wybranego czasopisma z wymogami Polityki otwartego dostępu Narodowego Centrum Nauki (NCN).
- License Chooser - narzędzie pozwalające dobrać licencję Creative Commons dla wybranego utworu naukowego.
- OA.Finder - narzędzie wspomagające wybór odpowiedniego czasopisma do publikacji w otwartym dostępie, uwzględniające dyscyplinę naukową, politykę otwartości i inne kryteria redakcyjne (opracowane przez Bielefeld University Library, Bielefeld, Niemcy).
- Pomocnik prawny - narzędzie umożliwiające uzyskanie podstawowej wiedzy o prawnych aspektach otwartego dostępu.
- Think.Check.Attend - narzędzie pozwalające zidentyfikować zaufane konferencje i ich organizatorów.
- Think.Check.Submit - narzędzie pozwalające zidentyfikować zaufane czasopisma oraz wydawców.
Repozytoria preprintów i publikacji naukowych
- Baza Wiedzy PW - repozytorium Politechniki Warszawskiej, które umożliwia gromadzenie, udostępnianie i wyszukiwanie prac naukowych studentów, doktorantów i pracowników Uczelni.
- arXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny m.in. fizyki, matematyki i informatyki.
- EarthArXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny dziedziny nauk o Ziemi i środowisku.
- engrXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny inżynierii i dziedzin pokrewnych.
- bioRxiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny nauk biologicznych.
- ChemRxiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny chemii i nauk pokrewnych.
Słownik pojęć
D
- dane badawcze
- dane, które zostały zebrane, wytworzone lub zaobserwowane w trakcie procesu badawczego, mającego na celu otrzymanie wyników naukowych.
L
- licencja Creative Commons
- standardowa licencja otwarta, która umożliwia autorowi określenie warunków korzystania z jego utworu, takich jak obowiązek uznania autorstwa, zakaz wykorzystywania komercyjnego, zakaz modyfikacji lub obowiązek udostępnienia utworu zależnego na tej samej licencji.
- licencja otwarta
- rodzaj licencji, który umożliwia korzystanie z utworu na określonych warunkach, w tym kopiowanie, rozpowszechnianie, modyfikowanie i dalsze udostępnianie, przy jednoczesnym poszanowaniu praw autorskich twórcy.
M
- metadane
- ustrukturyzowane informacje opisujące zdeponowany i udostępniany zbiór danych, dzięki czemu możliwe jest ich wyszukiwanie i identyfikacja.
O
- ostateczna wersja wydawnicza (ang. Version of Record, VoR)
- dokument opisujący zasady zarządzania danymi badawczymi w trakcie i po zakończeniu badań naukowych w ramach projektu, w szczególności określa rodzaj danych badawczych oraz zasady ich archiwizacji i wykorzystania.
P
- plan zarządzania danymi badawczymi (ang. Data Management Plan, DMP)
- dokument opisujący zasady zarządzania danymi badawczymi w trakcie i po zakończeniu badań naukowych w ramach projektu, w szczególności określa rodzaj danych badawczych oraz zasady ich archiwizacji i wykorzystania.
- postprint (ang. Author Accepted Manuscript, AAM)
- wersja artykułu naukowego, która została zaakceptowana do publikacji po zakończonym procesie recenzji, ale nie zawiera jeszcze określonej dla danego czasopisma identyfikacji graficznej i formatu redakcyjnego.
- preprint (ang. Author’s Original Manuscript, AOM)
- wersja artykułu naukowego przed procesem recenzji i pracą redakcyjną, najczęściej będąca manuskryptem przesłanym do czasopisma.
- publikacja
- utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie. Może mieć formę zarówno drukowaną, jak i elektroniczną. Publikacjami są w szczególności: artykuły w czasopismach naukowych, rozdziały w materiałach konferencyjnych, monografie naukowe oraz rozdziały w monografiach.
R
- repozytorium
- baza danych dostępna w Internecie, w której można deponować, przechowywać i udostępniać publikacje, dane badawcze oraz inne informacje związane z działalnością naukową.
Z
- zasady FAIR
- zasady określające standardy przygotowania, przechowywania i udostępniania danych badawczych, czyli możliwość ich znalezienia (ang. Findable), dostępność (ang. Accessable), interoperacyjność (ang. Interoperable) oraz ponowne użycie (ang. Reusable).
Literatura
- Bendyk E., i in. (2009). Przewodnik po otwartej nauce. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Fenrich W., i in. (2015). Otwarty dostęp w instytucjach naukowych. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce.
- Majdecka E., Strycharz K. (2018). Otwarta nauka: prawo autorskie i wolne licencje. Centrum Cyfrowe: Warszawa, Polska.
- Raport nt. realizacji polityki otwartego dostępu do publikacji naukowych w latach 2015-2017.
- Siewicz K. (2012). Otwarty dostęp do publikacji naukowych - kwestie prawne. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Suber P. (2013). Otwarty dostęp. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.